Dit essay is eerder gepubliceerd in het tijdschrift Syre: Klimaatangst van jongeren is geen ziekte
Een groep vrouwen, moeders van verschillende leeftijden, zit in een cirkel op een kaal plein in de stad en zingt. Het zingen houdt hen warm en helpt tegelijkertijd hun emoties te kanaliseren. Enkele voorbijgangers blijven staan en kijken met tranen in de ogen naar de vrouwen die daar zitten. Het is zaterdag 18 november en over de hele wereld hebben de rebelmoeders zich verzameld voorafgaand aan de Dag van het Kinderrechtenverdrag om aandacht te vragen voor de toekomst van alle kinderen en het belang van een leefbare planeet.
In een wetenschappelijk artikel uit 2022, Climate anxiety, pro-environmental action and wellbeing: antecedents and outcomes of negative emotional responses to climate change, gebaseerd op een onderzoek onder jongeren van 18–23 jaar in 28 landen, bleek dat 8 van de 10 jongeren last hadden van klimaatangst.
Zweden maakte geen deel uit van de onderzochte landen, maar ook hier leidde de studie tot veel nieuws. Op de gezondheidswebsite 1177 in Skåne werd enkele weken geleden een artikel over klimaatangst gepubliceerd onder de kop psychische gezondheid en angst. Nu resteert alleen nog de vraag hoe we onze jongeren het beste kunnen ondersteunen. In dit opiniestuk wil ik een andere mentaliteit binnen de samenleving uitdagen, een andere houding ten opzichte van de wereld, die onze kinderen en onze inzet voor het levende ten goede komt — in plaats van onze huidige focus op dode waarden.
We plaatsen angst onder de categorie psychische problemen, als deze ons dagelijks leven verstoort, als het moeilijk is aan iets anders te denken en als de angst overdreven lijkt. De klimaatcrisis is een reële bedreiging, althans als we de wetenschap mogen geloven. Wetenschap is uitzonderlijk in onze wereld, omdat het doel is de waarheid te zoeken, niet geld, stemmen of macht, maar alleen de waarheid. Dus als we ergens in moeten geloven, laat het dan de wetenschap zijn.
Daarom is klimaatangst — angst voor een hoogstwaarschijnlijk negatieve ontwikkeling — helemaal niet vreemd bij onze kinderen. Vreemd wordt het pas als het onder de kop psychische problemen wordt geplaatst. Angst voor een bestaand gevaar, zoals angst voor onze eigen dood of die van dierbaren, is existentiële angst — geen psychische ziekte. Het gaat om de uitdagingen van het leven. Een onzekere toekomst voor jongeren is een existentiële crisis.
De Amerikaanse sociaalpsycholoog Roy Baumeister heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar existentiële crises en vier aspecten van betekenis geïdentificeerd om een dergelijke crisis te hanteren, in zijn boek Meaning of Life uit 1992. De vier aspecten zijn: behoefte aan zelfwaardering, waarden, doel en efficacy. Het gevoel van weten wie je bent en zelfvertrouwen hebben is zeer belangrijk, net als bewust zijn van je eigen waarden en één of meerdere doelen hebben die je wilt bereiken.
Het laatste aspect, efficacy, is wat lastiger te vertalen en uit te leggen. Het gaat vooral om het gevoel van controle, de overtuiging dat je iets kunt veranderen en de ruimte om dingen in het leven aan te passen. Het herkennen van mogelijkheden tot efficacy is vaak het meest ingewikkeld — iets wat ik zelf dagelijks ervaar in mijn werk als existentiële begeleider. Zelfwaardering gaat zowel over zelfkennis als erkenning. Bij jongeren met klimaatangst is het belangrijk hun zorgen serieus te nemen en te laten zien dat wij volwassenen echt geven om hun welzijn. De waarden van jongeren hebben vaak betrekking op een levende planeet. Het doel is een goede toekomst voor de planeet en al het leven daarop.
Dit leidt tot de vraag: hoe kun je een gevoel van efficacy ontwikkelen, het gevoel dat je iets kunt veranderen? Er zijn zaken die we als mensen kunnen beïnvloeden, maar ook zaken die moeilijk of zelfs onmogelijk te veranderen zijn. Het is een echte uitdaging de grens tussen deze twee te begrijpen. Dit wordt duidelijk in het gebed Sinnesrobön: “Geef mij de rust om te accepteren wat ik niet kan veranderen, de moed om te veranderen wat ik kan, en het inzicht om het verschil te zien.” Voor elke jongere is het een opdracht om het verschil te begrijpen en de mogelijkheden tot actie te benutten.
En er is haast! Veel onderzoekers benadrukken dat de klok niet meer vijf voor twaalf slaat, maar eerder tien over twaalf. Veel dier- en plantensoorten zullen nooit terugkeren. Ook mensen, kinderen, sterven al vandaag door klimaatverandering en milieuvervuiling. We moeten ook tijd en ruimte creëren om alle doden te rouwen.
Onze kinderen hoeven hun klimaatangst en existentiële vragen niet alleen te dragen. Het is ook niet hun verantwoordelijkheid de klimaatcrisis te bestrijden. Het is de verantwoordelijkheid van de samenleving om een levende planeet achter te laten voor komende generaties en daarom jongeren zowel de mogelijkheid tot actie te bieden als ruimte voor hun rouw.
